Blogtasan

Dahil sa karanasan ko noong Sabado at Linggo, magmumungkahi ako ng mga dapat gawin para sa mga emergency case tulad ng pagka-stranded sa eskuwela o sa opisina dahil sa bagyo o baha. Eto:

Isinulat ko ang pagpapakilalang ito sa eksibit na pinangunahan ng mga guro sa Filipino ng paaralang pinaglilingkuran ko. Nakakalungkot na kakaunti ang nakita kong tumitingin-tingin sa eksibit.
Cambridge

Berkeley Residences

Esplanade

Green Cross

Watson’s

Toy Kingdom

Sawang-sawa ka na ba sa mga produkto o kainan o lugar na ang pangalan ay alien sa iyong hinagap o di kaya ay wala namang kinalaman sa iyong buhay?

Kung oo ang sagot mo, para sa ‘yo ang eksibit na ‘to. Handog ng Kolehiyo ng Komersiyo at Komite para sa Pagdiriwang ng Papel ng Pambansang Wika sa Komersiyo ang KALAKALAN, isang eksibit ng mga larawang tampok ang iba’t ibang produkto, negosyo at kompanya sa Pilipinas na ang pangalan ay Filipino.

Layon ng eksibit na ito na makapag-ambag sa intelektuwalisasyon ng wikang Filipino sa pamamagitan ng pagpapakita na ang pambansang wika ay maaaring paghanguan ng pangalan para sa mundo ng kalakalan. Mula sa mga larawang kinunan ng ilang piling mag-aaral sa unang taon sa Kolehiyo ng Komersiyo ng Unibersidad ng _______, mababakas ang kakaibang hatak ng wikang Filipino bilang pangalan ng produkto, negosyo at kompanya.

May ilang negosyanteng pinili ang literal na paggamit ng salitang Filipino para sa kanilang negosyo tulad ng: Lugawan at Tokwa’t Baboy, Kakanin (tindahan ng mga kakanin), ML Kwarta Padala (serbisyong money transfer mula sa M.Lhuillier Group of Companies), Regalong Pambahay (isang chain ng mga tindahan ng handicrafts na gawa sa Pilipinas at madalas ay ibinibigay bilang regalo para sa bahay ng iba) at Handaan (isang restawran).

Ngunit mayroon din namang may pagkamakabayan at nagpapakita ng paglingon sa kasaysayan tulad ng K.K.K. na isang restawran at Kalye Juan na isa ring kainan sa Tomas Morato. Bagama’t Espanyol ang pinagmulan ng pangalang Juan, malaon na itong naging simbolo ng karaniwang Pinoy. Kaya si Juan dela Cruz ay maaaring maging sino man sa atin sa kasalukuyan.

Mayroon ding mga negosyante na mas hayag ang pagpo-promote ng kulturang Filipino sa pamamagitan ng ngalan ng kanilang negosyo. Halimbawa ay ang Pasalubong (tindahan ng buko pie, minatamis na kendi, ube, kropek, sitsaron at iba pa). Ang pinakamalapit na salin ng pasalubong sa Ingles ay take out. Bakit walang eksaktong salin nito? Simple lang. Wala sa kulturang Amerikano ang pagpapasalubong. Pilipino lang naman ang nagpauso ng ‘take home,’ dahil sa pagtatangkang Ingles-in ang salitang pasalubong. Dagdag din sa halimbawa ang restawran na Kamayan at Kamay-kainan. Bantog ang mga Filipino sa paggamit ng kamay sa hapag-kainan. At ang Hilot Pinoy na isang massage center. Ipinapahiwatig ng salitang hilot na ang Pilipino ay may sariling paraan ng pagmamasahe na hindi lamang nakakatanggal ng stress, nakapagpapagaling pa ng sakit.

May mga negosyante ring naglaro o nag-imbento ng mga salita. Halimbawa niyan ay ang Kapetolyo (isang coffee shop), Anak ng Tapa (isang kainan), Sarsarap (masarap na sarsang pino-promote ng komedyanteng si Jimmy Santos), Bibingkinitan (tindahan ng maliit o balingkinitang bibingka), Bibingkako (isa pang tindahan ng bibingka), Nakudnubak (tindahan ng mga gamit sa pag-akyat ng bundok) at Adobo Putoshop (isang coffee shop na nagtitinda ng puto.)

Mayroon ding sumabak sa popularisasyon ng inimbentong salita. Halimbawa nito ay ang Tapsilogan sa UST.

Mayroon pang may pagka-interaktibo. Halimbawa ay ang Ibadiba? Na isang maliit na tindahan ng abubot o palamuti sa katawan na madalas ay pambabae. Pangalan pa lang ay hinihimok nang tumugon ang mamimili.

May mga gumamit din ng varayti ng wika. Halimbawa ay ang Alaeh! Shirt na tindahan ng mga kamiseta. Pangalan pa lamang ay alam mong Tagalog Batangas na ang pinagmulan.

May mga salita rin mula sa iba pang wika sa Pilipinas. Ang ilan sa mga salitang ito ay itinuturing nang ambag ng iba pang wika sa Pilipinas sa wikang Filipino. Mangan-isang restawran at salitang Iloko para sa ‘kain na!’ Cabalen- isang restawran at salitang Kapampangan para sa ‘kababayan’ Mekeni-brand ng mga processed food at salitang Kapampangan para sa ‘halika’

Ang ilan naman ay gumamit ng mga salitang hiram sa Espanyol. Ngunit ang mga salitang ito ay napakatagal nang ginagamit ng dilang Pilipino kaya na-integrate na o ‘inangkin’ na ng ating pambansang wika.

Halimbawa:

Kamiseta (camiseta na isang panlalaking damit)- isang retailer ng mga pambabaeng damit

Okasyon (ocasion na isang pagkakataon o pagdiriwang)- isang restawran

Maldita (maldita na isang taong isinumpa)- isa pang retailer ng mga pambabaeng damit

Mang Inasal (pandiwang asar na ang ibig sabihin ay ihaw)- isang restawran na nag-aalok ng manok na inihaw

Arte (arte na ang ibig sabihin ay sining sa Espanyol. Ngunit sa kulturang Filipino, ang arte ay hindi kapantay ng sining. Mas mababang uri ito. Ito rin ang dahilan kung bakit negatibo ang salitang maarte.) –isang maliit na tindahan ng mga abubot o palamuti sa katawan na madalas ay pambabae.

Mahusay rin ang mga pumili sa Sinag Pawnshop at Lakambini Diagnostic Center.

Ang isang negosyo o produkto o kompanya ay parang anak ng negosyante, imbentor o administrador. Sinasalamin ng pagpapangalan niya sa kanyang anak kung anong uri siya ng Filipino. Siya ba iyong may malasakit sa sariling kultura? O siya ba iyong nagpo-promote ng kultura ng iba at mas nanaisin pang makadagdag sa nananaig nang alienation ng karaniwang Pinoy sa sariling bayan?

Hinahamon ng Komite para sa Pagdiriwang ng Papel ng Pambansang Wika sa Komersiyo ang mga mag-aaral ng komersiyo, kabataang negosyante at kabataang administrador na mag-ambag pa sa intelektuwalisasyon ng pambansang wika. Gamitin nang gamitin sa kalakalan ang Filipino. Ito ang ipampangalan. Wala namang mawawala kundi ang kamalayang dayuhan.

miss ko na ang bespren kong si eris. matagal na siyang malayo, mga 3 taon na yata. pero miski noong nandito pa siya at bihira kaming magkita, hindi ko naman siya nami-miss. neto na lang. kasi madalas kong makita si eris sa isa pang kaibigan.

si karen.

marami silang pagkakatulad.

katawan pa lang nga e. si karen, me pagkabutanding. di naman ganun kataba si eris pero medyo baby butanding na siya. huggable ba. parang masarap pisil-pisilin.

pareho rin silang nagyoyosi. at yung pagtataktak ni karen ng sigarilyo kapag hinahanda na niyang sindihan ang sigarilyo ay katulad na katulad ng kay eris.

may similarity rin sila sa pagtawa. pag tumatawa si eris, kinikilig pati balikat. bigla niyang ididikit ang mga balikat niya sa leeg niya at kapag tawang tawa siya, umaabot pa ang balikat sa earlobes niya. si karen, minsan pag tumatawa, ganyan din.

may pagkakahawig din silang magsalita minsan. kapag kausap ko si karen, bigla ko na lang maiisip si eris. minsan, pareho ng choice of words. minsan, pareho ng paraan ng pag-iisip. si eris, kung di nahilig sa research e malamang naging sikolohista. magaling manantiya ng tao. at super husay din ni karen dito. ang tali-talino ni karen lalo na sa pagsusuri sa kilos ng isang tao. hindi literal na kilos kundi yung mga hakbang o moves, ganyan. madalas e mga tao sa trabaho ang pinag-uusapan namin.

may time na pareho kami ng iniisip ni karen. at kami naman ni eris, ay walang kupas. maraming pagkakataon na nagkakasabay kami ng sinasabi spontaneously. at di mabilang na ulit na rin na pareho kami ng gagawin at masosorpresa na lang ang isa’t isa na iyon nga rin ang gagawin.

pag nalulungkot ako ay ayaw kong naglalalapit kay karen. mas lalo akong nalulungkot.

sabi ni eris, uuwi raw sila kapag nabayaran na ang mga utang nila sa bahay. ang laki at ganda ng bahay nilang mag-asawa sa cainta. si eris ang nagdesign. dream house ko nga e. aba’t ang kaibigan ko e sikolohista na, arkitekto pa.

matagal na kaming di nakakapag-email uli, wala pang bali-balita tungkol sa isa’t isa.
marami nga akong gustong ikuwento. kaya lang, mahirap din talaga yung hindi mo kasama ang bespren mo. mahirap itong pa-email-email lang. mahal ko si karen at masaya ako kapag kasama siya pero iba ang pagmamahal ko sa aking bespren. at tiyak ako, iba rin ang ligaya kapag magkasama na uli kaming dalawa.

miss na kita, bebe. agawid tayon!

Paksa: Pagsusuri sa Good Character (Girl) and Bad Character (Girl) ayon sa Manobo Storytelling as Approximation to Drama ni Hazel Wrigglesworth

Hindi Simple Kahit ang Pinakasimpleng Manobo Storytelling

Sa mga tanong pa lang na ibinigay ng aking guro para sa exam na ito ay nabalinguyngoy na ako.

Ano ang mga kategorya ng mga ideya at pormula na nagpapaliwanag sa kanilang sinasabi? Sinasadya ba ng nagkukuwento ang sistema ng pagpapahalaga?

Nang ibigay ang tanong na ito, nabasa ko na ang Good Character (Girl) and Bad Character (Girl). Pero wala pa rin akong ideya kung paano sasagutin ang tanong ni Mam. Bukod pa doon, kinukuyog ng mga tanong tungkol sa kuwento ang isip ko.

Bakit medyo magulo ang kuwentong ito? Bakit paulit-ulit ang mga talata o mensahe? Bakit parang pinahahaba lang? Bakit biglang lumilipat ang POV? Bakit biglang ay parang ako na ang inuutusan? At marami pang bakit.

Pero nang mabasa ko nang buo ang pagsusuri ni Wrigglesworth ukol sa Manobo storytelling, saka ko lang naintindihan ang lahat. Ang pinagagawa lang pala ni Mam ay suriin ang kuwentong manobo ayon sa sarili nitong estetika at konteksto at hindi ayon sa alam naming estetika (na malamang ay estetikang kanluranin).

Ang manobo storytelling ay mahalaga sa kulturang manobo dahil marami itong gamit:
a. Naghahatid ng aliw
b. Nagpapaalala
c. Container ng kasaysayan, tradisyon, ugali, sistema ng pagpapahalaga, world view at marami pang iba ng manobo
d. Transmitter ng kasaysayan, tradisyon, ugali, sistema ng pagpapahalaga, world view at marami pang iba ng manobo

Ayon kay Wrigglesworth, ang manobo storytelling ay madalas na nagaganap sa gabi sa isang pagtitipon ng magkakamag-anak at/o magkakaibigan. Kapag ang isang storyteller ay nahikayat na magkuwento ay agad na papalibot sa kanya ang mga tagapakinig. Hihilingin ng storyteller na patayin ang natitirang ilaw sa lugar na iyon pagkatapos ay tatalikod siya sa mga tagapakinig. Ang ganitong ambience ay naghihimok sa tagapakinig na paganahin ang kanilang imahinasyon.

Sa puntong ito, mahihinuha na ang storytelling nila ay napaka-interactive talaga. Hindi lang ito basta panonood. Ito ay napakasikolohikal na gawain, isang mental exercise sa panig ng storyteller at tagapakinig. Ang tagapakinig mismo ang magbibigay-buhay sa mga tauhan ng kuwento at magmumukhang stage ang buong lugar na pinagkukuwentuhan. Tumatagal nang buong magdamag ang gawaing ito.

At dahil sa pisikal na kontekstong ito, sinisiguro ng storyteller na walang mami-miss ang tagapakinig niya. Kaya naman, gumagamit siya ng devices at gumagawa siya ng paraan para lahat ay makinig mula umpisa hanggang katapusan nang hindi nababawasan ang kanilang interes.

Ang ilan sa devices at paraan ng manobo storytelling ay natagpuan ko sa Good Character (Girl) at Bad Character (Girl).

a. nag-umpisa sa Hane

Ang salin nito sa Ingles ay take note, isang pautos na expression. Direktang kinakausap ng storyteller ang kanyang tagapakinig. At kapag kinakausap ang tagapakinig ay ibig sabihin, kinikilala mo ang presence nila at pinahahalagahan.

b. nagbigay-pokus at nagpakilala ng mga tauhan

There we are now with these two young women who are sisters. …Meraat Bawa….and Mepiya Bawa.

Ito ang kasunod ng Hane. Agad na ipinakilala ng storyteller ang kanyang mga tauhan.

Sa paggamit ng panghalip na we, ipinapakita at ipinapadama ng storyteller na iisa lamang siya at ang kanyang tagapakinig. Nang sabihin niya ang we are now with these two women, parang isinasama ng storyteller sa pinangyayarihan ng kuwento ang kanyang tagapakinig. Parang inihahablubilo niya ang tagapakinig sa mga tauhan.

Device ito para mas mabilis na mabuhay sa imahinasyon ng tagapakinig ang setting at tauhan.

Bukod sa pagpapakilala agad sa tauhan, nais ko ring idagdag ang malikhaing pagbibigay-ngalan sa mga tauhan. Sayang at hindi ibinigay ang kahulugan ng Meraat Bawa at Mepiya Bawa ngunit naniniwala ako na may kinalaman ito sa pagiging mabuti at mabait. Isa pa mula sa parehong kuwento ay ang Beliyudung, ang pangalan ng may-ari ng taniman ng kamote at saging. Ito palang si Beliyudung ay isang tauhan sa panitikang oral ng manobo at kilala bilang isang taong may natatanging kakayahan sa pag-a-assess ng pagkatao ng isang tao.

Bukod sa tatlong pangalang ito, may ibinigay pang halimbawa ng malikhaing mga pangalan si Wrigglesworth na mula sa mga kuwentong manobo. Narito ang mga halimbawa:

Berengkenitutkitut
Berentenigewtigew
Meluegpeka (wideback)
Mehasa (mula sa salitang gasa “thin”)
Telingenup (mula sa salitang penganup “to hunt with dogs”)

c. mga depictive paragraphs

Bagama’t hindi nakakapagsulong ng plot ang depictive paragraphs, importante pa rin ang mga ito dahil minsan ay dito nakapasok ang ilang paniniwala, pangkulturang usapin at iba pa ng mga manobo.

“Well, that’s all I could get, Meraat Bawa,” said Crocodile, “and I tried hard eough reaching into every hole (where the fish might be) for just look now at my hands,” said Crocodile, “they’re skinned, Meraat Bawa, from trying to get more, for what was worrying me,” said Crocodile, “was that I wouldn’t have anything to repay you with for looking after my child,” said Crocodile. “However we couldn’t do anything now,” said Crocodile, “ but accept it, Meraat Bawa, for if I had had my way I would have gotten much more for you than even Mepiya had to take home—but well, this is all there is,” said Crocodile.

Ang talatang ito at ang episode na kinapapalooban ng talatang ito ay naglalarawan sa relasyon ng buwaya at tao noon. Magkaibigan sila. Mabait ang buwaya sa tao. Napapakiusapan itong mangisda para sa tao at ang tao naman ay napapakiusapang mag-alaga ng anak ng buwaya. Taliwas ito sa pagtingin natin ngayon sa buwaya. Ito ay isang mamamatay-taong hayop.

Pinaniniwalaang dahil sa katusuhan ni Pilandok (lagi kasi niyang iniisahan ang mga buwaya) ay natapos ang pagkakaibigan ng tao at buwaya.

Isa pang halimbawa:

Said Meraat Bawa, “I’ll go home now,” she said, “but it’s I alone who doesn’t have anything to take home,” said Meraat Bawa. “And my younger sister, on the other hand,” she said, “got a lot to bring home,” said Meraat Bawa. “I’d better,” she said, “go home now.”

Ang talatang ito ay naglalarawan sa sinapit ni Meraat Bawa pagkatapos niyang maghanap ng kamote at saging. Nabigo siya at ang tanging naiuwi niya ay sampirasong saging, lamog pa.

Layunin ng talatang ito ay ang maawa ang tagapakinig kay Meraat Bawa. Matagal-tagal ding nagbungkal para sa kamote at naghanap ng saging si Meraat Bawa at nang sambitin niya ang nakalagay sa nasabing talata, pagod na siya at gutom na gutom.

Ginagawa ng storyteller ang talatang ganito upang mas ma-involve ang tagapakinig sa damdamin ng tauhan at para na rin masabik ang mga ito sa kahihinatnan ng mga tauhan. Sa pamamagitan ng depictive na mga talata, lalong lumalabas ang pagiging malikhain ng storyteller.

Sa Good Character (Gir) at Bad Character (Girl) ay naging tagumpay ang storyteller sapagkat ang naging tugon ng tagapakinig ay:

Pity poor Meraat Bawa!

d. mga napakapaloob na kanta na kadalasang may tugma at sukat

Ito ay rhetorical devices na ginagamit ng storyteller para hindi malimutan ng tagapakinig ang kahit isang detalye sa bahaging iyon ng kuwento.

“Lullaby, lullaby,
Oh, child of the crocodile,
Oh, child of the crocodile,
Cradled in swinging vines,
A cradle of Lubpegida-vines,
You smell like Bedak-powder,
The smell of Kemeniyana-leaves,
Lullaby.”

Ito ay oyayi na inawit ni Mepiya Bawa para patulugin ang anak ng buwaya. Gustong i-highlight ng storyteller ang pagiging mabait ni Mepiya Bawa. Inawitan pa niya ang baby buwaya at nag-isip siya ng magaganda at mababangong bagay para mas maganda sa pandinig ng pinatutulog na baby buwaya at para sa nagtatrabahong mommy buwaya.

e. Pinagsasama-sama ang mga tauhan sa iisang eksena o di kaya ay setting

Ito ay isang paraan ng storyteller para lalong magising ang tagapakinig. Hinihikayat niyang maging alerto ang tagapakinig dahil maaaring may bibitiwang mga salita o di kaya ay gagawin ang mga tauhan na nangangailangan ng kanilang paghusga. Isa pa ay tuwirang mapagkukumpara, kung nangangailangan ng pagkukumpara kagaya ng kuwento ng Good Character (Girl) at Bad Character (Girl) ng mga tagapakinig ang mga tauhan kung sila ay magkakasama-sama na sa isang eksena o setting.

How about it,” said Mepiya Bawa, “Meraat Bawa, how many did Crocodile catch, how many strings?”
“What catch,” said Meraat Bawa, “when there wasn’t any. See for yourself.” Meraat Bawa held out this single muted-fish. “This is all that Crocodile caught,” said Meraat Bawa.
“Well,” said Mepiya Bawa, “we should be thankful for that because Crocodile must have had to work hard to get that.”

Kitang kita ang contrast sa dalawang magkapatid na ito. Di maitago ang dismaya ni Meraat Bawa sa buwaya kaya pinintasan pa niya kay Mepiya Bawa ang nahuli nitong isang pirasong isda. Samantalang si Mepiya Bawa ay pagpapasalamat pa sa buwaya ang ipinayo dahil ang naisip nito ay ang hirap ng buwaya sa paghuli ng isda.

f. Retorikal na tanong

“Why is it,” said meraat Bawa, “That it pulled my pubic-hair when I asked it to pull the hair on my head so that I would be beautiful?” said Meraat Bawa.
“What should happen, on the other hand, is that my pubic hair is very long now,” said Meraat Bawa.
“I’m different now from my younger sister,” said Meraat Bawa, “for my younger sister, on the other hand, is beautiful because of her long hair…”
“How can I fix myself up now when what is long is my pubic hair?” said Meraat Bawa.

Ang retorikal na tanong ay ginagamit ng storyteller para mapaisip din ang tagapakinig. Dahil sa tanong na ito ay babalikan sa isip ng tagapakinig ang mga pangyayari at dahilan kung bakit nga ba nangyari kay Meraat Bawa ang paghaba ng bulbol. Isa itong paraan para maglabas ng saloobin ang tagapakinig at nang sa gayon ay hindi siya dalawin ng antok.

At maganda ring pansinin ang humor dito. Katawa-tawa talagang maisip ang napakahabang bulbol!

g. ilang pagbabago sa mga bahagi ng pananalita para mas vivid at mapanatili ang interes ng tagapakinig

Isang halimbawa nito ay ang pagbabago sa point of view. May mga bahagi ang kuwentong Good Character (Girl) at Bad Character (Girl) na mula sa 3rd person point of view ay bigla na lamang gagamit ng “you” na para bang kausap na lang ng storyteller ang tauhan.

Take note, what then but Mepiya Bawa got her mosquito net for washing. You arrived there at the river and Mepiya Bawa is washing it. Mepiya Bawa then got her mosquito net and is drying it (in the sun). Very carefully she spread out this mosquito net here. When you had finished spreading out your mosquito net you then returned again to the river here where Mepiya Bawa is unwinding her topknot of hair for she will wash it.

Kung sisipatin ito ng isang alagad ng balarila, katakut-takot na editing ang mangyayari. Ngunit kailangang alalahanin na hindi ito binabasa, ang storytelling ay live at kailangang gumawa ng paraan ang storyteller para mapanatili niyang interesado ang tagapakinig. Kaya bigla siyang gumagamit ng you ay para mas mapalapit sa tagapakinig ang mga nangyayari. Kapag sinasambit niya ang you ay parang naroon siya mismo sa setting ng kuwento at kaharap at inuutusan na lamang niya ang tauhan. At siyempre pa, feel na feel ito ng tagapakinig sapagkat sila ay nasa likod lamang ng storyteller. Nai-imagine nila na kaharap din nila ang tauhan.

Isa pang halimbawa nito ay ang pagbabago sa tenses ng mga pandiwa kahit sa iisang talata lamang.

Meraat Bawa is proceeding then and you are grabbing hold of the heart here and, as you are about to take it too so you can slice up this heart, the deer got up.
And so Meraat Bawa is being attacked by its horns and what happened then was that Meraat Bawa died because of being horned-to-death by the deer…

Muli ay bagsak ang mga talatang ito sa isang grammarian dahil sa walang konsistensi sa tenses ng pandiwa. Ngunit ginawa lamang ito ng storyteller upang mas maging vivid sa imahinasyon ng tagapakinig ang eksena. Kahit saang wika, ang pangkasalukuyang pandiwa ang mas nagbibigay ng aksiyon at buhay sa eksena kaysa sa ibang tenses.

h. dramatikong dialogue at mga monologue

Madalas ang dramatikong dialogue na ito ay malapit na sa dulo ng kuwento. Nagpapalitan ng madamdaming linya ang mga tauhan at madalas din ay may komprontasyon ng dalawang tauhan ang nangyayari.

Said the deer, “That’s enough now, Meraat Bawa, for I’ll die if you pluck my out my heart. This is the end of my love for you—my love for you that let you cut up all of my body,” said Deer, “but that’s the end, Meraat Bawa, of my love for you, because there is one thing alone,” said Deer, “that I won’t give and this is my heart because I would certainly die,” said Deer, “if this is plucked out of me.”

“Is there anything,” said Meraat Bawa “to be held back? That’s why you allowed your body to be sliced up because you gave it away. And now, instead, you won’t give that one thing that is very little.”

Mapapansin din na paulit-ulit ang sinasabi ng mga tauhan dito at paulit-ulit ding sinasabi kung sino ang nagsasalita. Kailangan ay muling isaisip na ito ay oral at binibigkas. Kailangang ipaalala lagi ng storyteller ang dahilan kung bakit ganon ang kilos ng tauhan at kung sino na ang nagsasalita sa dialogue.

i. madamdaming pagsasalita

Gumagamit ng Etuwey, Babeba, Ba, Ih, Iney, Ey o mga pagpapahayag ng damdamin ang storyteller. Sinasabi niya iyon na para bang siya mismo ang nakakita o nakaranas. Kapag feel na feel ng storyteller, feel na feel din ng tagapakinig.

This older sister, Meraat Bawa, spoke saying, “Etuwey,” she said, “you’ve certainly got a lot here!” said her older sister…

Ito naman ay tinugunan ng tagapakinig ng “See what you’ve missed!”

j. pagbabago sa bilis ng kuwento at condensation ng oras

Ayon kay Wrigglesworth, minsan ay pinapahaba at pinapabagal ng storyteller ang kuwento. Halimbawa ay kapag may importanteng eksena, mahahaba ang pangungusap at mahahaba rin ang linya ng mga tauhan. Humahaba rin ang sagutan.

Ngunit kapag kailangan nang paikliin ay ganito naman ang ginagawa:

Take note, now the story goes faster, but the situation is still the same. No one has seen this bird.

Sa Good Character (Girl) at Bad Character (Girl) ay hindi ko nakita ang mga ito. Para sa akin ay pareho ang pace ng kuwento mula umpisa hanggang dulo. Hindi nagmadali, hindi rin naman nagbabad ang storyteller. Sa tingin ko ay dahil tama lang ang haba ng kuwentong ito kaya hindi na kailangang pang gawin ang pagbabago sa pace.

k. paggalaw

Bagama’t walang masyadong nabanggit na gumagalaw ang storyteller ng Good Character (Girl) at Bad Character (Girl), nais ko pa ring bigyang-pansin ang isang paggalaw niya na sa tingin ko ay importante.

Nang binibigkas niya ito:

…said Deer, “ I would die instead if you cut into my heart. This only is what you are to slice off, all of this here. Take all of this, Meraat Bawa,” said Deer.

Itinuturo niya ang bahagi ng sarili niyang katawan para mas ma-imagine ng tagapakinig ang sinasabi ng tauhang si Deer. Malaking tulong nga naman para ma-visualize ang eksenang ito.

l. ang pagtatapos ay may kapareho sa kuwento

Ang pagtatapos ng kuwento ay hindi lamang basta katapusan ng kuwento. Maaaring ito ay katulad ng katapusan ng buhay ng isang tauhan kagaya ng nangyari kay Meraat Bawa. Nang mamatay siya ay noon din natapos ang kuwentong Good Character (Girl) at Bad Character (Girl). Maaari rin namang may limitasyon ang isang bagay kaya iyon na rin ang limitasyon ng kuwento. Maaari namang naubos na ang isang bagay kaya parang naubos na rin ang kuwento.

Malaki ang kinalaman ng pagiging “live show” ng manobo storytelling sa nilalaman nito. Maraming isinasaalang-alang ang storyteller sa tuwing bubukas ang kanyang bibig. Bukod sa kalaban niya ang pagod at antok ng sarili at tagapakinig, nariyan pa ang hamon na kailangang nauunawaan at nakaka-relate ang mga tagapakinig sa kanyang ikinukuwento.

Nabubudburan ng cultural implications ang manobo storytelling. Kaya maaaring ang basket ay hindi simpleng basket lamang sa isang kuwento. May kahulugan ito na mahalaga sa pinagmumulang kultura. Masasabi kong ginamitan ng estratehiya ng storyteller ang paglalagay at/o pagkakasunod-sunod ng pangyayari sa isang kuwento nang sa ganon ay may panahon at pagkakataong makapagbigay-komento ang tagapakinig.

Sa pamamagitan ng pagko-comment ng tagapakinig, hindi lamang nagiging interaktibo ang isang storytelling session, napapanatili ang pagiging tagapaghusga nila sa mga gawain, ugali at saloobin ng mga tauhan na maaari namang nagiging gawain, ugali at saloobin ng isa sa kanila. At sa pamamagitan nito, napapanatili ang kaayusan ng kanilang lipunan. Halimbawa ay nalalaman ng mga batang tagapakinig na hindi maganda ang ugali at gawi ng isang tulad ni Meraat Bawa kapag nagbibigay-komento nang hindi maganda ang mga tao sa paligid nila. Sa gayong paraan ay maiiwasan niya ang maging isang Meraat Bawa. Lalaki siya na ang gagayahin ay iyong tauhang binibigyan ng magandang komento, walang iba kundi si Mepiya Bawa, ang mabait na kapatid.

Petsa: 15 Hulyo 2009

Paksa: mga tanaga sa Vocabulario dela lengua tagala nina Noceda at Sanlucar

Ang Ilang Mga Salita sa Tanaga

Ang babasahin ay binubuo ng mga tanaga na sinipi mula sa Vocabulario de la lengua tagala nina Noceda at Sanlucar. Para sa akin, ang mga ito ay dagdag sa maraming patunay na makikilala ang kultura at kapaligiran sa pamamagitan ng panitikan.

Nabanggit at/o itinampok sa tanaga ang sumusunod na mga salita, iyong makikita sa kanan ng talahanayan. Sa kaliwa naman ay ilan kong tala ukol sa salita.

Sinulid
May teknolohiya na ang katutubo ng paggawa ng sinulid.

Papan
ang salitang ito ay patunay na ang nagagawang sinulid ay hindi kakaunti kundi bulto para kailanganin ang papan.

Bakod
May konsepto kaya ng pag-aari at teritoryo ang mga katutubo? Dahil ang naiisip kong ilan sa dahilan ng paggamit ng bakod ay
1. para maiwasang apakan o kainin ng hayop ang tanim
2. bilang tanda sa hanggahan ng pag-aari o teritoryo ng lupa

Ang ipinagtataka ko lamang, ayon sa aking guro noon sa Panitikan at Lipunan, wala raw konsepto ng pag-aari ng lupa ang mga katutubo dahil ang isip ng katutubo ay paano mong aariin ang isang bagay na mas mahaba pa ang buhay sa iyo?

Kaya siguro nga, ang bakod noon ay para lamang harangin ang makukulit na mga hayop.

Budhi
Heto ang pantapat sa salitang konsensiya. Maging noong unang panahon, tayo’y may sariling paraan para i-check ang sarili kung ang ginagawa nga ba natin ay mabuti o masama. Ang budhi ay values. Kung ano ang kaya ng budhi mo, iyon ang mga bagay na pinahahalagahan mo.

Paho, doso, dawarawa, ginto, sampaga, punay, sapsap, apahap, niyog, uwang
Puwedeng puwede nang makaguhit ng larawan ang isang artist ukol sa isang karaniwang setting noon batay lamang sa mga salitang ito mula sa tanaga. Mayaman tayo sa lupa (ang daming puno at halaman), sa yamang-dagat (ang daming isda) at yamang mineral (ginto!). Tunay nga namang masagana ang buhay noon.

Minsang nabanggit ng makatang si Rio Alma sa isang huntahan na ang buhay ng Pilipino (at sa tingin ko ay maging ng lahat ng tao sa mundo) ay paatras. Naging moderno lamang tayo ngunit ang kalidad ng ating pamumuhay ay pababa nang pababa, pasama nang pasama. Mabuti pa noon, anya, simple ang mundo ngunit napakaganda ng uri ng pamumuhay ng tao.

Sumasang-ayon ako. Maraming bagay noon na ipinagpalit natin para sa mga bagay ngayon. Pero itong mga bagay na ito ay nagdadagdag-komplikasyon lang naman sa komplikado na ngang buhay.

Lunday
Ito ay patunay na may mga katangian at dunong ng inhinyero at arkitekto sa puso ng bawat Filipino. Noon pa ma’y nakakalikha tayo ng lunday at iba pang sasakyang pandagat.

Ipinagpapalagay kong ang mga salitang nabanggit ay mga karaniwan lamang noon. Ibig sabihin ay hindi natatangi ang sampaga, ang sapsap, ang ginto, niyog at uwang. Kaya naitatampok sa tanaga ay dahil ito ay mga nangagkalat lamang, sobrang dami at madaling obserbahan.

Kung ganito na kagaganda ang karaniwan, ano pa kaya ang mga natatangi noon?
Ang pagbanggit sa mga salitang ito noong 1700 (kung kailan nalathala ang Vocabulario) ay patunay lamang na napakayaman ng ating bayan noon pa man, at highly-skilled ang mga ninuno natin dahil maraming kayang likhain ang mga kamay at isip kahit wala pa ang modernong teknolohiya, at hindi rin naman sila masasamang tao sapagkat may sariling paraan ng pagtimbang ng dapat at hindi dapat gawin.

Ang Ambahan: Noon at Ngayon

Paksa: Mga Ambahan Mangyan, Mangyan Treasures, Tribal Filipino Indigenous Poetry kinolekta at isinalin ni Antoon Postma (Monograph No. 2, Mangyan Assistance and Research Center, Panaytayan, Mansalay 5213 Oriental Mindoro)

Ang babasahin ay naglalaman ng introduksiyon at ilang ambahan mula sa aklat na nabanggit sa paksa. Nakasaad sa introduksiyon ang kahulugan ng ambahan at ang halaga nito sa kulturang mangyan. Ang ambahan daw ay:

a. isang tula at itinuturing na ring kanta. Ito ay sinasambit nang walang saliw na musika.

b. Pito ang bilang ng pantig sa bawat taludtod at walang saktong bilang ng taludtod sa isang saknong. Ngunit ito ay may tugma. Madalas ay –an ang tugma.

c. tadtad ito ng talinghaga tulad ng tula mula sa iba pang kultura

d. binabasa nang tahimik o malakas, maaaring binibigkas nang walang binabasa, maaari ring bigkasin nang mag-isa o di kaya ay may kasagutan o di kaya ay sa isang umpukan

Isinaad din ng babasahin ang malaking panghihinayang ng awtor sa unti-unting paglaho ng ambahan ng mga mangyan. Nang isulat ang aklat, bibihira na lamang sa mga mangyan ang may-alam o di kaya ay nagsasagawa pa ng ambahan. Sa “interior mountain areas” na lamang ito karaniwan. Isa sa mga itinuturong dahilan ang paraan ng pag-e-edducate ng mga magulang sa kanilang anak. Isa pa ay ang modernong mundo na unti-unti nang nakikilala at mas kinikilingan ng mga kabataan.

Sa tingin ko, isa sa mga susi para maipagpatuloy ang ambahan ay ang sigasig ng magulang na ipagawa ang ambahan sa kanilang mga anak. Kahit na sabihing hindi naman mapilit by nature ang mga magulang na mangyan, para sa ikalalaganap ng ambahan at iba pang pangkulturang Gawain, dapat maging mapilit sila at gawin ito. Ipilit nila sa kanilang mga anak ang mga pamana ng nakaraan tulad ng ambahan.

At isa pang maaaring gawin para maipagpatuloy at mapalaganap ang ganitong tradisyon ay ang pag-i-incorporate ng mga intangible heritage natin sa kulturang popular. Halimbawa ay maitanong man lamang sa Who wants to be a millionaire? Ang ilang bagay tungkol sa gawi at mundo ng mangyan o di kaya ay maigawa ni Lito Camo ng isang kanta ang kulturang ito o di kaya ay gamitin sa mga TV commercial ang ilang gawain nila (siyempre, nang hindi sila nililibak o pinagtatawanan.) Sa pamamagitan nito, naniniwala akong maging ang kabataan ay magiging masigasig sa pag-aaral ng kanilang sariling kultura at ituturing nilang cool ang paggamit at/o paggawa ng kanilang tradisyon. Maaari ring bigyang-seminar o lecture ang mga artista/hosts ukol sa mga katutubong kultura at hingiin sa kanilang tumulong sa pagpo-promote nito. (At nang hindi iyong puro foreign na celebrities pa ang kanilang sinasamba at pinopromote.)

Ang strength ay siya ring naging weakness. Ang ambahan ay may praktikal na gamit noon kaya ito ay madaling lumaganap at ginamit nang ginamit ng mga tao. Ngunit habang nagiging moderno ang mundo, unti-unti na rin itong nawala. At ang isang dahilan ay hindi na ito nagagamit ng mga mangyan sa kanilang buhay.

Iyan ang paniwala sa ambahan ng mga mangyan lalong lalo na ng mga kabataan. Nakakalungkot malaman na hindi nakikita ng kabataan ang praktikal na gamit ng ilang pangkulturang bagay noon tulad ng ambahan. Lagi na lang ang bagong kultura o di kaya ang bagong paraan ang siyang mas maganda at mas mahusay.

Ang isa sa naiparanas ng modernismo ay ang pagiging conscious ng tao sa panahon. Lagi’t lagi ay sinusukat na ng tao kung gaano pa karami ang panahong mayroon siya sa isang buong araw, sa isang buong linggo, buwan, taon. Kaya naman ang nangyari ay lagi nang nagmamadali ang mga tao.

Maging ang wika ay naapektuhan ng ganitong pagtanaw. Dahil wala nang oras para magpaligoy-ligoy ang mga tao, ang naging resulta ay mas direktang paraan ng pagpapahayag. Kumbaga sa basketball, kung puro three point shots ang ginagawa ng mga basketbolista noon , ngayon ay puro dunk. Marahil dahil sa takot na hindi mai-shoot ang bola kung iti-three point shot pa, kaya dunk na lang nang dunk ang mga manlalaro.

Gayundin sa wika, wala nang mabulaklak na paraan ng pagpapahayag dahil kumakain ng oras ang mahabang pagsasalita at baka magkaroon pa ng miscommunication dahil sa mabulaklak na pananalita. Kaya naging direkta o straight to the point ang paraan ng pagpapahayag ng mga tao.

At dahil wika ang container ng ambahan, isa ito sa mga naapektuhan. Hindi na nakikita ng mga tao ang pangangailangan na gumamit pa ng ambahan kung may nais silang sabihin lalo na sa kapwa. Basta, sasabihin na lamang ito. Bakit mag-a-art-art pa kung puwede namang ibulalas na lang ang gustong ibulalas?

Sa tingin ko, ang isang dahilan din kung bakit nawawala ang ilang tradisyong pampanitikan tulad ng ambahan na isang tula ay dahil sa pagbibigay dito ng masyadong mataas at malaking pagpapahalaga. Ang nangyayari ay kamukha ng kinahinatnan ng wikang Latin.

Para bagang ayaw ipagamit ng mga nagsasalita nito sa kung anu-anong okasyon at kung sino-sinong tao lang ang nabanggit na wika. Kaya ang nangyari, tuluyan na ngang kumonti ang tagapagsalita ng Latin.

Sa ambahan o sa tula, ganoon din. Para bang kapag tumutula ka, kailangan ganito ang wika mo o ganito ang paksa mo o laging may talinghaga o may ideyang hinahain. Ang daming kailangan, sa totoo lang. Ang resulta, ‘yong mga karaniwang tao, natatakot nang sumambit ng tula kahit pa gustong gusto nilang tumula. At takot na takot sila sa pagpili pa lang ng gagamitin nilang salita/wika. Nagkaroon ng paniniwalang hindi dapat gamitin ang mga modernong salita kung nais mong maging kagalang-galang ang tula dahil nga “sacred” ito. Dapat ang tula ay laging “matulain” din ang wika.

Kaya ang mga salitang hanep, chikababe, tom jones, dehins, baklita, baduy at iba pa ay hindi raw dapat na ginagamit sa tula.

Hindi nakasabay ang tula/ambahan/tanaga sa wikang sinasalita ng tao. Ang nangyari ay heto, inaaral na lang sila sa eskuwela na parang isang banga mula sa kung anong limot na dynasty. Inaaral na lang sila ng mga estudyanteng tulad ko.

Dagdag pa diyan ang tulang pine-present sa mga textbook. Akala tuloy ng mga estudyanteng musmos, ganon LAMANG ang hitsura ng tula. Hindi nila alam na malaon nang nakausad ang tula pagdating sa wika at paksa.

Maaaring maisalba ang tula/ambahan sa tuluyang pagkabura sa mundong ibabaw. Gamitin ang karaniwang bagay ngayon na maaaring pagsulatan ng mga tula. Kung noon ay sa kawayan, ngayon ay bakit hindi sa mga post it notes? At idikit sa mga dingding, sa mga tasa ng kape, sa ref, sa laptop.

At gamitin ang kasalukuyang wika at mga bagong karanasan at bagay sa paligid. Hindi mawawala ang pagiging oral nito sapagkat para makagawa ng ambahan o anumang tula, kailangan ay may tugma ito o di kaya ay auditory imagination, musikang internal, alon sa tainga at iba pa. At para malahukan ng mga ito ang isinusulat na akda, hindi maaaring hindi gumamit ng bibig at pandinig. Imposibleng hindi mo siya bigkasin.

Kaya para sa akin ay maganda ang proyektong Textanaga at ang kapatid at pinsan nitong Dalitext at Dionatext noong 2003 at 2004 ng UP ICW, NCCA at UMPIL. Kahit pa sabihing elektroniko ang paraan ng transmisyon ng tula ay may aspekto pa rin itong oral. Bukod sa naipakilalang muli ng mga proyekto sa madla ang anyong tanaga, dalit at diona, ay nagawa pa nitong mapatula maging ang karaniwang Pilipino. Habang sinusulat ng mga sumali ang kanilang entry sa mga nasabing patimpalak, imposibleng hindi nila binigkas ang mga taludtod para matiyak ang kawastuhan ng tugma at mabilang ang pantig. Dito pumapasok ang pagiging oral ng proyekto. Tungkol naman sa paggamit ng texting, sa tingin ko ay hindi ito nakakasagka sa oral na paraan ng paglikha ng tula. Katulad din ito ng ambahan noon ng mga mangyan. Isinusulat din nila ang kanilang mga sinasambit o naririnig. Nagbago lang ang sinusulatan sa Textanaga, Dionatext at Dalitext. Imbes na kawayan, ito’y naging cellphone at text messaging.

Ang babasahin ay naglalaman ng maraming ambahan. Narito naman ang reaksiyon ko sa ilan sa mga ito:

Napansin kong maraming ambahan ang nagsisilbing babala o di kaya ay tungkol sa panganib na dulot ng paggagala-gala. Halimbawa nito ay ang sumusunod:

#58

Ti putyukan sa tuod A bee sitting on a trunk
Kabitay kang manalbod How could I still fly away?
Iliw-iliw magtanod Iliw-iliw standing watch,
Buyaw tida sa lawod The hawk down there in the vale,
Salak mag-andidiyod and the Salak bird guards there!

Nawiwirdohan ako rito. Bakit mangangamba si bubuyog e hindi naman kumakain ng bubuyog ang mga ibon na nabanggit? Kumbaga sa tao ay nag-aalala siya sa mga bagay na hindi niya dapat alalahanin, tama?

#59

Talon manok sa puro The wild chicken of the woods
Nakan ud way magrugpo Doesn’t dare to touch the ground:
Pagtandan buta iro The blind wild cat watching him;
May buaya maghalo Crocodile shaking the tree;
May bukid magpamuno Mangyan-bukid with a spear!

#60

Buri tida sa dipay That palm tree across the stream,
Ako mana manggihay I would like to use the leaves,
Ako ud nakagihay But impossible it would seem!
May buyaw magpabantay There the hawk watches for thieves
May salak mag-antabay With the Salak bird in team!

#61

Si isda pait-pait The pait fish in the creek
Kabitay kang bumangwit Is impossible to catch.
Sa bato magpasipit Under stones its hiding place!

#69

Una may magkamanman Sure I have seen you before.
No buhon sintam adngan But if I don’t know you well,
Tam sigin wa kumaban I won’t think of joining you
Bulod di sikon wal-an Where you are or where you go.

#226

Ati kuno sa puro Yonder in the woods, they say,
May kayo makahilo Grows a tree venomously.
Una manok kudkuro Even the kudkuro bird
Ud yi may makadapo Couldn’t escape there unhurt.
Pinananginan yi bato It is growing on a stone
Sa na-apog pagpungso At Na-apog mount, alone!

Maaaring ito ay sinasambit ng mga magulang sa kanilang anak o kaya ng kaibigan sa kaibigang maglalakbay. Kung gayon nga, ito ay isang patunay sa praktikal na gamit ng ambahan, ang ambahan bilang isang early warning device. Para bagang sinasabi ng tagapagsalita na “pakaiingat ka at nanggaling na ako riyan. Naglipana ang panganib. At ang mga panganib ay ganito ang katangian at ganito kumilos.”

Tingin ko, maganda itong estratehiya kasi hindi nagiging tuwiran ang pagsasabi ng babala na siyang ayaw na ayaw ng mga kabataan hanggang ngayon. Pakiramdam ng mga kabataan “sinesermunan” sila ng magulang kapag sila ay binabalaan. At pakiramdam nila, kapag binabalaan sila, itinuturing pa ring silang bata at walang kakayahang ipagtanggol ang sarili ng kanilang mga magulang

Kung ambahan ang gagamitin, imbes na tuwirang pagbibigay-babala, hindi na makaka-react ang anak kasi maaaring literal nga lang naman ang nais ipakahulugan ng kanilang magulang. Kapag nag-react sila, sila na mismo ang “nagsesermon” sa kanilang sarili.

Dahil sa mga ambahan na aking nabanggit, masasabi ko ring malaki ang pagmamalasakit ng mga Mangyan sa kanilang kapwa. Para bigyang-pansin mo at gawan ng ambahan ang mga panganib, isa lamang ang ibig sabihin noon: you care.

At ang pagiging caring at thoughtful ng mga Filipino ay hindi naman nagbago: mula noon, nariyan ang patunay sa mga ambahang sinipi ko, hanggang ngayon na makikita sa advertisement tags na Ingat! ng Biogesic at How thoughtful, How Goldilocks! ng Goldilocks.

Naniniwala ako na kailangan lamang talaga ng mas maraming exposure ng mga Pinoy sa mga anyong tulad ng ambahan para maipahayag ang daan-daantaon nang mga saloobin at kaugalian kaugnay ng sarili at kapwa.